Czasem obraz bywa groźniejszy niż manifest polityczny. Czasem kilka pociągnięć pędzla potrafi podważyć mit budowany przez państwową machinę propagandy. A czasem — może kosztować artystę życie¹.
Na rynku sztuki w Wielkiej Brytanii, w styczniu 2013 roku, pojawił się obraz, który w latach 30. XX wieku rozwścieczył jednego z najpotężniejszych ludzi III Rzeszy. To portret Hermanna Göringa namalowany około 1933–1934 roku przez węgiersko-żydowskiego malarza Imre Gotha (1893–1982)².
Obraz wystawiono na sprzedaż w hrabstwie Shropshire. I choć nie jest dziełem przełomowym pod względem stylistycznym, jego historia brzmi jak scenariusz thrillera politycznego³.
Portret ukazywał Göringa w sposób, który on sam uznał za obraźliwy. Zamiast monumentalnego, heroicznego wodza — twarz obrzmiała, spojrzenie mętne, rysy pozbawione triumfalnej pewności siebie. W kręgach wtajemniczonych odczytano to jako subtelną aluzję do znanego uzależnienia Göringa od morfiny. Ówczesny minister lotnictwa Rzeszy i premier Prus miał uznać, że artysta przedstawił go niczym człowieka słabego, wyniszczonego, niemal (sic!) narkomana⁴.
Göring miał domagać się korekty wizerunku — bardziej heroicznej, zgodnej z nazistowską ikonografią wodzowską — lecz Goth odmówił, twierdząc, że maluje to, co widzi⁵.
Dla żydowskiego artysty działającego w Berlinie lat 30. był to akt niemal desperackiej odwagi. Wkrótce sytuacja stała się na tyle niebezpieczna, że Goth zdecydował się opuścić Niemcy. Znalazł schronienie w Wielkiej Brytanii, gdzie przetrwał wojnę , choć nawet tam, jako cudzoziemiec, był czasowo internowany na wyspie Man⁶.
Portret, który miał zostać zniszczony, przetrwał w rękach jego przyjaciółki. Artysta podobno zalecił jego spalenie po jej śmierci. Polecenia nie wykonano. Dzięki temu dziś możemy zobaczyć obraz, który kiedyś wywołał wściekłość człowieka stojącego na szczycie nazistowskiej władzy⁷.
Obraz jest malarstwem olejnym na płótnie — klasyczną techniką portretową, zgodną z praktyką epoki i z innymi pracami Gotha z lat 30. XX wieku. Jego wymiary pozostają nieznane. Podobnie jak cena uzyskana na aukcji oraz nazwisko nabywcy⁸.
PRZYPISY
1. Zob. refleksyjnie o relacji sztuki i propagandy: Peter Burke, Eyewitnessing: The Uses of Images as Historical Evidence, London 2001.
2. Informacja o pojawieniu się portretu na rynku sztuki: „Goering portrait by Jewish artist emerges for sale”, The Telegraph, 30 I 2013.
3. „Never-before-seen painting of Nazi Goering to go on auction block”, The Algemeiner, 30 I 2013.
4. Tamże por. także relacje o uzależnieniu Göringa: Norman Ohler, Der totale Rausch. Drogen im Dritten Reich, Berlin 2015.
5. „Goering ‘drug addict’ portrait resurfaces”, Art History News, 2013.
6. Biograficznie o emigracji Gotha i internowaniu: noty aukcyjne oraz relacje prasowe cyt. w przyp. 2–3.
7. „Painting Hitler aide hated kept hidden for decades”, doniesienia prasowe brytyjskie, 2013.
8. Lakoniczny opis aukcyjny: katalog sprzedażowy Shropshire (2013) por. baza Arthur.io: Portrait of Hermann Goering.
