Czy dotyk, który przypomina pieszczotę, może budzić lęk? W rzeźbie Ladislava Šalouna te dwa doznania zbliżają się do siebie tak bardzo, że trudno je rozdzielić. Duże dłonie zaborczym gestem kładą się na biodrze nagiego kobiecego ciała, a pochylona głowa zdaje się wyrażać milczące poddanie. Oryginalny czeski tytuł dzieła, "Dotek osudu", oznacza „Dotyk losu” [1]. Można go również oddać jako „Dotknięcie przeznaczenia”, lecz pierwsze tłumaczenie zachowuje prostotę oryginału i jego niepokojącą dwuznaczność.
Przyciągnęło nas w tej eleganckiej w formie spotkanie delikatności z siłą. Kobieta ma łagodne rysy, spuszczone powieki i głowę skłonioną ku uniesionemu barkowi. Jej ciało epatuje zmysłowością, jest niemal dotykalnie miękkie, choć utrwalono je w twardym materiale. Dłonie są inne: duże, o wyraźnie zaznaczonych stawach i wydłużonych palcach. Nie widzimy postaci, do której należą. Właśnie ta nieobecność sprawia, że zwykły gest nabiera zagadkowego i niepokojącego znaczenia. Nie sposób rozstrzygnąć, czy dłonie popychają kobietę, delektują się nią, czy też biorą w posiadanie. Ich dotyk może kojarzyć się z opieką, ale również z przewagą kogoś, komu trudno a nawet strach się przeciwstawić. Šaloun pozostawia nas w tym zawieszeniu. Nie pokazuje oporu, gwałtownej walki ani jednoznacznego gestu czułości. Całe napięcie skupia w zetknięciu palców z ciałem i w pochyleniu kobiecej głowy. Szczególnie wymowna wydaje nam się forma torsu. Postać została przedstawiona bez rąk i dolnych części nóg. Nie należy odczytywać tego automatycznie jako obrazu okaleczenia: fragmentaryczne ciało od wieków może być samodzielną, zamkniętą wypowiedzią rzeźbiarską. Tutaj jednak taki wybór wywołuje dodatkowe skojarzenie. Kobieta nie ma dłoni, którymi mogłaby odpowiedzieć na obcy dotyk - odwzajemnić go, odsunąć albo powstrzymać. W naszym odczuciu potęguje to jej bezbronność.
Tytuł rzeźby kieruje tę intymną scenę ku pytaniom o ludzkie życie. Los otrzymuje ręce, ale pozostaje bez twarzy. Możemy odczuć jego obecność, nie potrafimy natomiast odczytać zamiarów. Czy przynosi miłość, doświadczenie, cierpienie, przemijanie? Czy pochylona głowa kobiety wyraża zgodę, smutek, zmęczenie, a może zasłuchanie we własne odczucia? Są to możliwości interpretacji, nie pewne rozpoznanie intencji artysty. Siła rzeźby polega właśnie na tym, że żadna z nich nie wyczerpuje jej znaczenia.
Ladislav Šaloun (1870–1946), urodzony i zmarły w Pradze, należał do ważnych twórców nowoczesnej rzeźby czeskiej. Kształcił się w szkole rysunkowej Emila Reyniera, a następnie w pracowniach Tomáša Seidana i Bohuslava Schnircha. Jego twórczość obejmowała realizm, secesję i symbolizm istotnym punktem odniesienia była dla niego również sztuka Auguste’a Rodina. Tworzył pomniki, portrety i kameralne kompozycje, w których ludzkie ciało stawało się nośnikiem emocji oraz znaczeń wykraczających poza samą anatomię. Najbardziej znanym dziełem Šalouna jest monumentalny pomnik Jana Husa na Rynku Staromiejskim w Pradze, ukończony w 1915 roku.
„Dotyk losu” pozwala poznać bardziej intymną stronę jego sztuki. Autor wielkiej kompozycji poświęconej postaci historycznej potrafił skupić równie sugestywną wypowiedź w pojedynczym torsie i kilku dotykających go palcach. W katalogu aukcyjnym Galerie Pictura brązowy „Dotyk losu” o wysokości 53 centymetrów opisano jako dzieło z 1923 roku i oryginalny odlew. Znane są także wykonania tej kompozycji w innych rozmiarach i materiałach, między innymi ceramiczne. Dane konkretnego egzemplarza warto więc odróżniać od informacji o samym pomyśle rzeźbiarskim.
Wróćmy wzrokiem raz jeszcze do dłoni. Ich gest nie zmienia się, lecz nasz odbiór wciąż oscyluje między czułością a niepokojem. W tym dostrzegamy najbardziej przejmującą myśl "Dotyku losu": nie zawsze umiemy rozpoznać, co właśnie wkracza w nasze życie. Dłoń, którą pragniemy zatrzymać przy swoim ciele, może okazać się tą, od której później będziemy chcieli się uwolnić.
____________________________________
PRZYPISY
[1] Tytuł "Dotek osudu" otrzymała również wydana w 2018 roku publikacja poświęcona spuściźnie rzeźbiarskiej Šalouna w zbiorach Galerii Kraju Środkowoczeskiego — GASK.
