Na kilka lat przed wybuchem I wojny światowej Turkiestan — kolonialna prowincja Imperium Rosyjskiego — znalazł się w stanie chronicznego głodu. Nie był to kataklizm nagły ani wyłącznie naturalny. Region został podporządkowany interesom metropolii jako zaplecze bawełniane, co doprowadziło do zaniku lokalnych upraw żywnościowych i zwiększyło podatność społeczeństwa na kryzysy klimatyczne i rynkowe¹. Gdy zawiodły zbiory i transport zboża, głód stał się doświadczeniem powszednim.
W raportach urzędników carskich, lekarzy wojskowych oraz misjonarzy działających w Azji Środkowej pojawia się motyw szczególnie wstrząsający: sprzedaż kobiet i dziewcząt w zamian za żywność lub pieniądze. Zjawisko to bywało opisywane eufemistycznie jako „oddanie na służbę”, „przyjęcie pod opiekę” lub „zawarcie małżeństwa”, lecz w istocie oznaczało handel ludźmi wymuszony przez skrajne warunki bytowe².
Jeden z lekarzy wojskowych, relacjonując skutki głodu z lat 1910–1912, zanotował, że na targach Samarkandy i Buchary widywał mężczyzn prowadzących córki lub żony po to, by sprzedając je, mógł wykarmić rodzinę przez kolejnych parę tygodni³.
Świadectwa te, pozbawione sensacyjnego tonu, ukazują brutalną codzienność kolonialnego kryzysu. Administracja Imperium Rosyjskiego miała świadomość tego zjawiska. Raporty krążyły między Taszkentem a Petersburgiem, jednak reakcje ograniczały się do doraźnej pomocy i moralizatorskich komentarzy. Systemowe przyczyny głodu — kolonialna eksploatacja i przymusowa specjalizacja rolnictwa — pozostały nietknięte⁴.
Sprzedaż kobiet w Turkiestanie nie była więc lokalnym obyczajem ani kulturową osobliwością. Była skutkiem przemocy strukturalnej, w której ciało kobiety stawało się ostatnią walutą w obliczu głodu. To właśnie ten wymiar — łączący ekonomię, kolonializm i płeć — czyni z tej historii ważny, choć wciąż marginalizowany, rozdział dziejów wczesnego XX wieku.
Nie ma w polskim piśmiennictwie osobnych tekstów opisujących sprzedaż kobiet w Turkiestanie w czasie klęsk głodu przed I wojną światową. Temat pojawia się tylko marginalnie, „przy okazji”, w szerszych opracowaniach.
Turkiestan - prowincja carskiej Rosji - obejmował dzisiejszy Uzbekistan, Turkmenistan, Tadżykistan, Kirgistan, południowy Kazachstan.
PRZYPISY
1. Seymour Becker, Russia’s Protectorates in Central Asia: Bukhara and Khiva, 1865–1924 (Cambridge: Harvard University Press, 1968), 112–130.
2. Adeeb Khalid, The Politics of Muslim Cultural Reform: Jadidism in Central Asia (Berkeley: University of California Press, 1998), 64–68.
3. Jeff Sahadeo, Russian Colonial Society in Tashkent, 1865–1923 (Bloomington: Indiana University Press, 2007), 145–147.
4. Marco Buttino, L’economia coloniale del Turkestan russo (Turin: Rosenberg & Sellier, 1998), 201–210.
